Stara Lubowla

Prawa miejskie dostawała Stara Lubowla stopniowo. Najwięcej przywilejów otrzymała w 1364 roku od króla Ludwika I, który podniósł ją do rangi miasta królewskiego. Wyjęto ją spod jurysdykcji zamku lubowlańskiego. Mieszkańcy uzyskali przywileje prawa magdeburskiego czyli mogli wybierać wójta i radę miejską, organizować doroczne targi, prowadzić wyszynk piwa, łowić ryby w Popradzie i sądzić swoich współobywateli. Oprócz tego władca zwolnił ich od niektórych danin i podatków. Rozkwit miasteczka trwał także po 1412 roku, kiedy to włączono je do 16 miast spiskich, które Zygmunt Luksemburski dał w zastaw koronie polskiej. W sytuacji, gdy zamek lu-bowlański stał się siedzibą starosty zastawionych miast spiskich, w mieście odbywało się wiele węgiersko-polskich rokowań dyplomatycznych w sprawie zwrotu nieszczęsnego zastawu. Możliwość świadczenia usług królewskim negocjatorom i ich orszakom podniosła poziom miejscowych cechów. Niebywały rozkwit przeżywały warsztaty tkackie, szewskie, krawieckie, kuśnierskie oraz rzeźnie. W latach zastawu znakomicie prosperowali drobni handlarze i kupcy, gdyż w mieście odbywało się siedem dorocznych targów. U schyłku okresu zastawu działała również w mieście mennica, co jest dowodem jego gospodarczego i społecznego rozwoju.
Powrót miast spiskich na łono Węgier za panowania Marii Teresy nie wyszedł Starej Lubowli na dobre. Gdy w 1778 roku powstała Prowincja 16 miast spiskich, jej centrum stała się Nowa Wieś Spiska (Spiśska Nova Ves). Stara Lubowla straciła swoją uprzywilejowaną pozycję i spadła do poziomu innych miast na Spiszu. Na początku XX wieku dotarła do miasta rewolucja przemysłowa. Jako pierwsza powstała spółdzielnia garbarska, po niej rozpoczęły pracę dwie drukarnie. Masowa industrializacja nastąpiła dopiero po drugiej wojnie światowej, gdy w mieście rozpoczęły pracę trzy zakłady przemysłowe. Dla miasta szczególnie ważny był 1966 rok,gdy uzyskało ono połączenie kolejowe przez przedłużenie linii kolejowej Poprad-Podoliniec do Orlova. W 1968 roku, po ośmiu latach, Stara Lubowla stała się ponów nie siedzibą powiatu.
Centrum Starej Lubowli stanowi prostokątny plac św. Mikołaja. Powstał on w 1364 roku po przebudowaniu starszego wrzecionowatego rynku. Po pożarze w 1556 roku, który zniszczył drewnianą zabudowę, zaczęły przeważać na nim budynki murowane. Większość domów powstała w XVII i XVIII wieku. Późniejsze przebudowy dały im klasycystyczne i secesyjne fasady. Najbardziej znaną budowlą w centrum, oprócz kościoła, jest arkadowy Dom Prowincjalny (nr 12) (1), w którym miał swoją siedzibę gubernator zastawionych miast spiskich. Renesansowy dom przebudowano w 1639 roku a na początku XX wieku częściowo przerobiono. Dzisiaj ma w nim siedzibę Centrum Informacji Turystycznej. Na szczególną uwagę zasługuje rzymskokatolicki kościół św. Mikołaja (2). Pochodzi on z około 1280 roku. Jest bardzo prawdopodobne, że powstał na miejscu starszego, przypuszczalnie drewnianego kościoła, należącego do miejscowej parafii. W drugiej połowie XVII wieku kościół przeszedł wielką przebudowę. W jego przeważnie barokowym wnętrzu znajduje się kilka starszych obiektów o dużej wartości artystycznej. Najcenniejsze z nich to póżnogotycka chrzcielnica z XVI wieku i późnogoryckie płyty nagrobne z tzw. marmuru maratońskiego z niedalekiego kamieniołomu oraz gotycka figura Madonny z Lubowli na ołtarzu bocznym św. Rodziny.
Nad dzielnicą Lubowli, zwaną Podsa-dek, wznosi się na wapiennej skale (711 m n.p.m.) zamek lubowlański. Powstał na przełomie XIII i XIV wieku.Według legendy zamek założył człowiek o imieniu Lubin.
Zamek lubowlański. był włączony do systemu pogranicznych zamków na północnej granicy Węgier. Oprócz obrony granicy węgiersko-polskiej miał również za zadanie ochronę ważnego szlaku handlowego prowadzącego doliną Popradu do Polski.
Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1311 roku. Pisze się w niej, że należał do dóbr królewskich. Na zamku lubowlań-skim, w 1412 roku odbyło się historyczne spotkanie króla Zygmunta Luksemburskiego z polskim władcą Władysławem Jagiełłą, którego rezultatem była umowa o pokoju i pomocy braterskiej. Może już wtedy, oprócz pokoju, zrodziła się myśl zastawienia miast spiskich na rzecz korony polskiej, która postawiła zamek lubowlański w wyjątkowej sytuacji. Zamek został oddany polskim władcom pod zastaw i stal się siedzibą polskich starostów czyli zarządców w imieniu króla zastawionych miast spiskich. Łącznie na zamku zmieniło się 29 starostów. Do dóbr zamku lubowlańskiego należało 14 wsi i osad, Mika folwarków i browar. Po olbrzymim pożarze w 1557 roku zamek przeszedł gruntowną przebudowę, dzięki której zyskał bardziej nowoczesny wygląd uwzględniający postęp w technice wojennej, przede wszystkim w artylerii, jak również w większym niż dotychczas stopniu spełniał rosnące wymagania jego mieszkańców. Po powrocie miast spiskich do Węgier, znaczenie zamku zmalało. Zaczął upadać i zamieniać się w ruinę. Próby ożywienia zamku przez jego nowych właścicieli nie były zbyt udane. Jego ostatni właściciel, polski szlachcic Jan Zamoyski, opuścił zamek w 1944 roku. Wyjechał do Hiszpanii wraz z żoną, księżniczką Izabelą, która była siostrzenicą króla hiszpańskiego.