Prehistoryczne miasto

Jednego z najbardziej intresujących odkryć na Słowacji dokonali archeolodzy na Mysiej Horce, w granicach miejscowości Czwartek Spiski. Odkryta prehistoryczna osada o powierzchni 6 600 m2 dostarczyła wielu przekazów świadczących o wysokim stopniu rozwojujej dawnych mieszkańców. Osada jest otoczona potężnym systemem fortyfikacji z fosami wałami, kamiennymi murami i bastionami. Jej częścią jest akropol, który w przeszłości pełnił funkcję miejsca kultowego. Do obrzędów religijnych na akropolu były wkomponowane prawdopodobnie również Tatry. Akropol bowiem usytuowano w miejscu, z którego otwiera się najpiękniejszy widok na ich szczyty. Taką lokalizację wybrano może dlatego, aby w czasie obrzędów kapłani mogłi zwracać się ku Tatrom jak starzy Grecy ku Olimpowi Osada pod Czwartkiem Spiskim miała niewątpliwie charakter miejski Jej rozwiązania urbanistyczne wytrzymują porównanie z rozwiniętymi osadami typu egejskiego z basenu Morza Śródziemnego, które przeżywały swój największy rozkwit w tym samym mniej więcej okresie. Kamienne miasto pod Tatrami zamieszkiwali przedstawiciele kułtury otomańskiej, którzy osiedlili się na Słowacji przed około 3 500 laty. Strzegło ono średniowiecznego szlaku handlowego, który łączył przez Spisz wybrzeże Morza Bałtyckiego z basenem Morza Śródziemnego. Przestało istnieć po nieznanej do dzisiaj katastrofie. Pod murami spiskiej Pompei wszystko zachowało się na swoim miejscu, dzięki czemu do naszych czasów przetrwały świadectwa życia i kułtury łudzi z początku środkowego okresu epoki brązu.
Po Celtach, oprócz materialnych dowodów ich obecności w postaci ozdób, monet, ale także urządzeń hutniczych (na przykład resztki dawnej huty z żużlem po wytopionym żelazie znalezione w Nowym Smokowcu) pozostały również niektóre nazwy geograficzne, jak Pieniny, Karpaty albo Dunajec. Cywilizacja rzymska, która w pierwszych stuleciach naszej ery dotarła aż do zachodniej Słowacji, w rejon Podtatrza przedostała się wyłącznie za pośrednictwem kupców. Słowiańska grupa etniczna przeniknęła na Spisz wcześniej jeszcze nim powstała Wielka Morawa. Centrami osiedleńczymi plemion starosłowiańskich stały się grodziska na Dreveni-ku, Ćingove, w Lewoczy i Białej Spiskiej.
W XI wieku Spisz i jego słowiańskich mieszkańców zaczęły podbijać oddziały konne Madziarów. Za panowania pierwszych Arpadów zderzyły się w krainie wokół Tatr konkurencyjne interesy koloni-zacyjne osadników polskich i słowackich. Władcy węgierscy rozwiązali zaistniałą sytuację w ten sposób, że miedzy spierające się strony wprowadzili osadników niemieckich i flamandzkich, sprowadzonych w czasie pierwszej fali kolonizacji Spiszu. Północna granica krainy przesunęła się jeszcze dalej na północ a Spisz został ostatecznie włączony do Królestwa Węgierskiego. Król i szlachta starali się zabezpieczyć rubieże północne i wybudowali na nich zamek niedzicki i zamek lubowlański. Równocześnie wzmocnili miejscowy, przeważnie węgierski żywioł, sprowadzeniem węgierskich strażników granic.
W drugiej polowie XII wieku Spisz otrzymał samorząd terenowy. Wyrwał się z turniańskiego dominium królewskiego i stał się samodzielnym komitatem królewskim. Dzięki najstarszemu zachowanemu dokumentowi z 1209 roku znamy imię pierwszego przedstawiciela komitatu, którym był żupan dworu królewskiego Lutui-nus. Centrum administracyjnym komitatu stał się Zamek Spiski i pozostał nim aż do XVI wieku, kiedy to urzędy żupy przeniesiono do Lewoczy. Żupan spiski nie administrował komitatem w pełnym zakresie. Specjalną jednostką samorządową z pewnymi przywilejami była np. Żupa X spiskich kopijników. Władza żupana nie sięgała także na uprzywilejowane tereny górnicze utworzone wokół Gelnicy. Równolegle ze świeckim podziałem administracjyjnym powstawała również administracja kościelna. Średniowieczny Spisz przyłączył się do archidiakonatu spiskiego w Kapitule Spiskiej, która od 1776 roku stała się siedzibą biskupa spiskiego.
Wielkie zmiany przyniósł na Spisz wiek XIII. Najazd Tatarów wielu tutejszych mieszkańców przeżyło bez specjalnych problemów w kryjówkach wśród gęstych lasów, ale ich domostwa zostały spustoszone. Do odbudowy zniszczonego Spiszu władca musiał sprowadzić kolejnych cudzoziemców, tym razem głównie z niemieckiej Saksonii. Organizatorami kolonizacji byli sołtysi.
Koloniści niemieccy spowodowali w nowej ojczyźnie pod Tatrami doniosłe zmiany. Król i szlachta obdarzyli ich wieloma przywilejami, które gwarantowały im powodzenie i szybszy rozwój ich nowych miejsc zamieszkania. Nowi osadnicy rozpoczęli przemianę miejscowości rolniczych w miasta rzemieślniczo-kupieckie. Przekształcające się w miasta osady spiskie zaczęły się stowarzyszać. W 1317 roku trzydzieści większych siedzib założyło Związek Sasóu> Spiskich, który po stopniowym zmniejszeniu się liczby członkowskich miejscowości przekształcił się w Prowincję XXIV miast spiskich. Od Prowincji odłączyły się z czasem, po uzyskaniu statusu wolnych miast królewskich, najbogatsze miasta Spiszu - Lewocza i Kieżmark. Lewocza utrzymała ten status na dłużej, podczas gdy Kieżmark w XVI wieku spadł na pewien czas na poziom miasta poddań-czego. Sasowie przynieśli ze swojej starej ojczyzny swoje własne prawa. Z czasem jednak uległy one wpływom węgierskim, przez co powstał oryginalny dokument tzw. Zipser Willkuhr (Prawo spiskie), którym rządziła się cała gmina spiskich Niemców.