Warunki naturalne cz.III

 

Na ciekach wodnych w Tatrach i Słowackim Raju powstało wiele wodospadów.
Spisz nie ma tak wielkich sztucznych zbiorników wodnych jak na przykład Liptów lub Orawa. Natomiast jest tu więcej niż w innych regionach Słowacji jezior naturalnych. Pod tym względem przyroda była szczególne hojna dla Tatr, które upiększa wielka ilość jezior. Drugim skupiskiem jezior jest Zamagurze z kilkoma naturalnymi jeziorami ograniczonymi osuwiskami. Największe z nich to Jezer-ske jazero o powierzchni 0,6 ha. Bardzo specyficzne jest małe jezioro trawertynowe Krater w Vyśnych Rużbachach.
Wielkim bogactwem naturalnym Spiszu są źródła mineralne i termalne. Ich pojawienie wiąże się z ruchami tektonicznymi. Najwięcej jest ich na uskoku, który od południa ogranicza Tatry i Magurę Spiską. Leżą na nim wydajne źródła mineralne w uzdrowisku Vyśne Rużbachy i znane smo-kowskle szczawy. Bogate w źródła mineralne są również: rejon Ganoviec, wschodnia część Spiszu oraz szerokie okolice Zamku Spiskiego. W Czerwonym Klasztorze znajdują się zimne źródła siarkowodorowe.
Spisz należy do rejonów Słowacji z najsurowszym klimatem, który jest określany jako chłodny i wilgotny. Na wewnętrzne zróżnicowanie warunków klimatycznych wpływają dwa czynniki. Pierwszym jest wysokościowa strefowość klimatu, która przesądza o obniżaniu się temperatury i wzroście opadów wraz ze wzrastającą wysokością nad poziomem morza. Drugim czynnikiem różnicującym jest obecność potężnego cienia opadowego, który Tatry rzucają właśnie na stronę środkowego i południowego Spiszu. Bariera górska najwyższego karpackiego łańcucha górskiego zagradza drogę chłodnym i wilgotnym masom powietrza, które napływają najczęściej z północnego zachodu. Dzięki temu cieniowi opadowemu Kotlina Popradzka i Kotlina Hornadzka mają roczną sumę opadów zdecydowanie niższą, niż by to wynikało z ich wysokości nad poziomem morza. Na północnym Spiszu ten efekt już nie występuje, dlatego też stosunkowo nisko położone Zamagurze jest ponad przeciętnie wilgotne i deszczowe. W miesiącach jesiennych i zimowych dla spiskich kotiin charakterystyczne są zjawiska inwersji temperatury. W czasie ich trwania turyści i narciarze na górskich stokach opalają się i wygrzewają w ciepłych promieniach słońca, podczas gdy mieszkańcy koUin duszą się w wilgotnej i zimnej mgle oraz zmieszanym z niezdrowym smogiem zachmurzeniu. W lecie goście odwiedzający Spisz muszą liczyć się z częstym pojawianiem się gwałtownych letnich burz o lokalnym zasięgu. Najodpowiedniejszą porą na uprawianie turystyki pieszej i rekreację jest jesień. Corocznie pojawiające się babie lato przynosi wprawdzie na Spisz pogodę chłodną ale za to suchą, słoneczną i bardzo stałą.
Prehistoryczni mieszkańcy Spiszu znaleźli pod Tatrami krainę skrytą w gęstej puszczy, która w sposób naturalny była podzielona pomiędzy wysokościowe piętra wegetacyjne. Oprócz Tatr, które sięgają ponad górną granicę lasu, w wyższych partiach gór przeważał pierwotnie drzewostan świerkowy, podczas gdy w niższych partiach i kotlinach dominował buk. Piętro dębowe wkraczało na teren Spiszu tylko marginesowo. Człowiek wyraźnie zmienił ten krajobraz. Chcąc wykorzystywać kodiny dla celów rolniczych pozbawił ich leśnej osłony. Podstępnie wkroczył również w zalesione góry, gdzie zmienił skład gatunkowy lasu przez zastąpienie dawnego lasu bukowego głównie monokulturą świerkową. Buk całkowicie zniknął z podgórza Tatr, gdzie dawniej z całą pewnością go nie brakowało. Na gatunkową różnorodność osłony roślinnej Spiszu w sposób znaczący wpłynęła również jego budowa geologiczna. Fliszowe pasma górskie są uboższe w gatunki roślin, podczas gdy Tatry Bielskie, Słowacki Raj czy wapienne Pieniny wyróżniają się bogactwem florystycznym.
Środowisko przyrodnicze Spiszu jest domem wielu gatunków zwierząt, które dawno już zniknęły z fauny wielu krajów europejskich. Nie brakuje tutaj niedźwiedzia, rysia, wilka, kozicy, świstaka czy skalnego orła. Trudno sobie wyobrazić krajobraz spiski bez bocianich gniazd. Podobnie jak z roślinnością ma się rzecz z glebami. Dzięki różnorodności pozostałych składników krajobrazowych także osłona glebowa jest nadzwyczaj różnorodna. Najbardziej rozpowszechnionymi glebami są regozole, rędziny, brunatne gleby leśne. Bardziej urodzajne gleby są w kotlinach.
Na teren Spiszu wkraczają swoimi mniejszymi lub większymi fragmentami cztery parki narodowe. Najstarszy z nich jest Tatrzański Park Narodowy (TANAP), który już od 1949 roku chroni wartości przyrodnicze Tatr. TANAP z siedzibą w Tatrzańskiej Łomnicy ma dzisiaj powierzchnię 730 km2. Na terenie krajobrazowo bardzo atrakcyjnego Zamagurza leży Park Narodowy Pieniny. Jego powierzchnia wynosi tylko 125 ha. Trzeci w kolejności powstał Park Narodowy Niżne Tatry (NA-PANT) zahaczający o Spisz tylko swoim północno-wschodnim krańcem (na południe od Świtu). Park narodowy Słowacki Raj z siedzibą w Nowej Wsi Spiskiej jest na razie najmłodszy. Bardzo cenny pod względem krajobrazowym obszar Słowackiego Raju awansował w 1988 roku z kategorii Obszaru Chronionego Krajobrazu (CHKO) na park narodowy o powierzchni 32 774 ha. Przepiękną przyrodę spiską chronią również, oprócz parków narodowych, także dziesiątki mniejszych terenów chronionych, przede wszystkim rezerwaty przyrody.